การให้ที่ยั่งยืน คือการสร้างระบบและพัฒนาศักยภาพของผู้คนให้เดินต่อได้ด้วยตัวเอง นี่คือมุมมองของสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา ผู้ก่อตั้งมูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา ที่ตกผลึกจากการทำงานเพื่อสังคมมากว่า 20 ปี ซึ่งเธอนิยามว่าเป็นเส้นทางแห่งการเรียนรู้ที่ไม่สิ้นสุด การได้พบผู้คนและทำงานร่วมกับชุมชนทำให้เธอเห็นว่า ปัญหาหนึ่งมักเกี่ยวพันกับอีกหลายเรื่องในชีวิต ทุกครั้งที่ลงพื้นที่จึงได้ทั้งความเข้าใจและบทเรียนกลับมาปรับวิธีทำงานเพื่อสังคม ตั้งแต่การรับฟัง การชวนคนมาร่วมทางไปจนถึงการเตรียมคนให้พร้อมสานต่อ เพื่อให้สิ่งที่ร่วมกันเริ่มต้นไว้ค่อยๆ เติบโต และชุมชนดูแลตัวเองต่อได้ในวันข้างหน้า
บทเรียนแรกของผู้ให้ คือการเป็นผู้ฟัง
สุทธิรัตน์เล่าว่า ความสนใจงานเพื่อสังคมเริ่มจากการติดตามคุณพ่อคุณแม่ไปกราบครูบาอาจารย์ในต่างจังหวัดตั้งแต่เด็ก ภาพคุณพ่อนำเสื้อผ้าเด็กและอุปกรณ์กีฬาไปแจกให้ชุมชนรอบวัด ทำให้เธออยากมีส่วนร่วมมากขึ้น เมื่อเข้าศึกษาที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จึงเข้าร่วมกิจกรรมเพื่อลงพื้นที่ชุมชนอยู่หลายครั้ง เมื่อเริ่มทำงานจึงขอคุณพ่อจัดตั้งแผนกกิจกรรมเพื่อสังคมขึ้นในบริษัท โดยเริ่มจากชวนพนักงานมาร่วมเป็นอาสาสมัครเพื่อขับเคลื่อนงานเพื่อสังคม
หนึ่งในงานช่วงแรกคือโครงการกระดานดำ ซึ่งมีการให้ทุนกับโครงการของนักศึกษา เพื่อก่อสร้างอาคารเรียน จัดหาอุปกรณ์การเรียนที่จำเป็น พร้อมจัดกิจกรรมดนตรีและศิลปะ เพื่อสอดแทรกงานอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมให้กับเด็กๆ แต่การลงพื้นที่ทำให้เธอเห็นว่า โอกาสทางการศึกษาของเด็กยังขึ้นอยู่กับชีวิตนอกรั้วโรงเรียนด้วย
“จากมิติเดียวที่เราเห็นเรื่องการศึกษาของเด็ก การลงพื้นที่ทำให้เราได้เห็นอะไรมากกว่านั้น เราพบว่าบางโรงเรียนนักเรียนมาบ้างไม่มาบ้าง ครู 1 คนสอน 3 วิชา และพอสอบถามไปเรื่อยๆ เป็นปัญหาทางบ้าน คุณพ่อคุณแม่ต้องไปทำงาน แล้วต้องเอาลูกไปช่วยงานเกษตร เราเลยคิดว่าถ้าอยากแก้ปัญหาเรื่องเด็ก ก็ต้องลงลึกไปถึงครอบครัวด้วย ทำให้ครอบครัวอยู่ดีกินดีก่อน คุณพ่อคุณแม่ถึงจะให้ลูกมาเรียนได้เต็มเวลา”
จากความตั้งใจสร้างโอกาสให้เด็ก สุทธิรัตน์จึงเข้าไปพูดคุยกับพ่อแม่ถึงปัญหา และข้อจำกัดต่างๆ จนพบปัญหาสุขภาพที่เกี่ยวข้องกับการใช้สารเคมีในการทำเกษตร ที่สำคัญประสบการณ์เหล่านี้ยังทำให้เธอเรียนรู้ว่า การพัฒนาเด็กขึ้นอยู่กับคุณภาพชีวิตของคนทั้งครอบครัว งานที่เริ่มจากการศึกษาจึงค่อยๆ ขยายไปสู่เรื่องสุขภาพและอาชีพ พร้อมกับวางหลักในการทำงานเพื่อสังคมให้เริ่มจากการเข้าใจปัญหา รับฟังความต้องการ และร่วมกำหนดแนวทางที่เหมาะสมก่อนจะตัดสินใจว่าควรช่วยอะไรแบบไหน
“การทำงานเพื่อสังคมในภาพใหญ่ ต้องเริ่มจากการเอาใจเข้าไปมองปัญหาในพื้นที่ก่อน เราจึงต้องลงพื้นที่ไปสัมผัสและเรียนรู้ร่วมกับชุมชนด้วยตัวเอง เพื่อให้เข้าใจว่าอะไรคือสิ่งที่เขาต้องการจริงๆ เราจะช่วยอะไรได้บ้าง อย่าเริ่มจากสิ่งที่เราอยากให้โดยที่ชุมชนยังไม่พร้อมรับ เพราะสุดท้ายคนที่สานต่อคือคนในชุมชน ไม่ใช่เรา”
สุทธิรัตน์เริ่มทำงานสาธารณกุศลเป็นการส่วนตัวตั้งแต่ปี 2543 จากนั้นจึงก่อตั้งมูลนิธิเด็กตัวเล็กในปี 2546 เพื่อให้ทำงานได้ต่อเนื่อง ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็นมูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา ในปี 2559 เพื่อให้สอดคล้องกับงานที่ครอบคลุมทั้งการศึกษา สาธารณสุข ชุมชนและสิ่งแวดล้อม และการสนับสนุนเพื่อสาธารณประโยชน์ต่างๆ รวมทั้งลดความเข้าใจผิดว่าเป็นองค์กรรับเลี้ยงเด็ก
ความตั้งใจดี ต้องเข้าใจเรื่องปากท้องด้วย
หนึ่งในงานช่วงแรกๆ ของมูลนิธิฯ หลังจากปรับแนวทางการทำงานให้ครอบคลุมด้านต่างๆ ของสังคม คือ การส่งเสริมเกษตรอินทรีย์ ซึ่งเริ่มจากความตั้งใจให้เกษตรกรและครอบครัวมีสุขภาพดีขึ้น แต่เมื่อลงพื้นที่ สุทธิรัตน์กลับพบว่า การชวนเกษตรกรลดใช้สารเคมีเกี่ยวข้องกับความมั่นคงของรายได้ที่ใช้เลี้ยงครอบครัว และภาระที่ต้องรับผิดชอบ การสนับสนุนจึงต้องให้เกษตรกรมองเห็นทางเลือกที่เป็นไปได้ด้วย
“เราอยากให้เกษตรกรลดการใช้สารเคมี แต่เขายังกังวลเรื่องผลผลิตและรายได้ บางครอบครัวจึงปลูกแบบไม่ใช้สารเคมีไว้กินเอง ส่วนที่ปลูกขายยังใช้สารเคมี เพราะต้องการผลผลิตให้ได้จำนวนมาก เราต้องฟังให้เข้าใจว่าอะไรทำให้เขายังตัดสินใจเปลี่ยนไม่ได้ ยิ่งพอคุยกันลึกลงไป ก็พบว่าหลายครอบครัวยังไม่มีการบันทึกต้นทุนและรายรับรายจ่ายอย่างเป็นระบบ รู้ว่าใส่ปุ๋ยและสารเคมีแล้วได้ผลผลิตมากขึ้น แต่ไม่รู้ว่าหักต้นทุนแล้วเหลือเงินเท่าไร ดังนั้นเราจึงเน้นแนวทางในการเข้าไปสนับสนุนตรงนี้ เพื่อช่วยให้เขาวางแผน และตัดสินใจเรื่องอาชีพของตนเองได้ดีขึ้น”
อย่างไรก็ตามแม้จะเห็นต้นทุนชัดขึ้น แต่การเปลี่ยนวิธีเพาะปลูกก็ยังมีภาระในช่วงเริ่มต้น ทั้งการลงทุนด้านแหล่งน้ำและผลผลิตที่อาจลดลง ขณะที่ค่าใช้จ่ายในครอบครัวและภาระหนี้สินยังคงอยู่ มูลนิธิฯ จึงเข้าไปสนับสนุนด้านต่างๆ เพื่อให้พวกเขาเริ่มต้นได้
“เมื่อผลผลิตเริ่มเดินหน้า โจทย์ถัดมาคือการแปรรูป และการตลาด เพราะตอนที่ยังไม่ได้ปลูกแบบอินทรีย์พอได้ผลผลิตก็จะไปจบที่โรงสีข้าว เราจึงสนับสนุนโรงสีข้าวให้ชุมชน เพื่อให้สีข้าวอินทรีย์โดยเฉพาะ และพัฒนาการจำหน่ายข้าวสารของกลุ่ม ควบคู่กับการเสริมความรู้ที่จำเป็นต่อการเป็นผู้ประกอบการ เรื่องไหนที่ต้องใช้ความรู้เฉพาะทาง เราก็จะชวนคนที่มีความถนัดมาช่วยกัน ทั้งอาจารย์ นักศึกษา และอาสาสมัคร มาร่วมพัฒนาแบรนด์ ออกแบบบรรจุภัณฑ์ และเรียนรู้การขายออนไลน์ โดยเริ่มจากการคุยกับชุมชนว่าอยากได้แบบไหน แล้วนำความรู้มาช่วยกันปรับ เพื่อให้เขาค่อยๆ เรียนรู้และขายได้ด้วยตัวเอง”
ประสบการณ์เหล่านี้ทำให้สุทธิรัตน์ให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงความร่วมมือและการติดตามงานอย่างต่อเนื่อง การพัฒนาแต่ละขั้นก็ต้องมีเป้าหมายชัดเจน และต้องอาศัยทั้งความร่วมมือและเวลาที่จะเรียนรู้ไปด้วยกัน
สุทธิรัตน์ยังบอกด้วยว่า สิ่งที่ทำให้ชื่นใจจากการทำงานร่วมกัน คือเมื่อเกษตรกรมีรายได้และเห็นผลตอบแทนชัดเจน ลูกหลานที่จบมหาวิทยาลัยเริ่มเห็นอนาคตในงานของครอบครัว จึงกลับมาพัฒนางานที่บ้าน นำความรู้ความสามารถมาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ ออกแบบบรรจุภัณฑ์ และขายออนไลน์ เป็นการเชื่อมประสบการณ์ของพ่อแม่เข้ากับทักษะของคนรุ่นใหม่ จากการเป็นเกษตรกรเติบโตเป็นผู้ประกอบการ
“การทำงานเพื่อสังคมต้องมีเพื่อนร่วมทาง เราลองผิดลองถูกมาเยอะ ไม่ได้สำเร็จในครั้งเดียว แต่ก็ไม่เคยยอมแพ้ ความสำเร็จที่เราคาดหวังอาจไม่มาภายใน 3 ปีหรือ 4 ปี เจอปัญหาอุปสรรคอะไรก็ค่อยๆ คิดวิเคราะห์ หาทางแก้ เพราะเชื่อว่าทุกอย่างมีทางออกเสมอ หรือหาคนที่มีแนวคิดเดียวกันมาช่วยกันคิด ช่วยกันทำ บางเรื่องอาจต้องปรับวิธีหรือใช้เวลามากกว่าที่คิด สิ่งสำคัญคือเรายังเรียนรู้และเดินไปสู่เป้าหมายด้วยกัน เราเชื่อมั่นว่าปัญหาเปลี่ยนไปทุกวัน แต่สิ่งที่ต้องไม่เปลี่ยน คือความอดทน ความมุ่งมั่น และหัวใจที่ไม่ยอมแพ้”
งานจะไปต่อ ต้องมีคนพร้อมสานต่อ
การสนับสนุนให้โครงการเดินหน้าไปได้ ต้องทำควบคู่กับการเตรียมคนที่จะดูแลและพัฒนางานนั้นต่อ แนวคิดนี้สะท้อนอยู่ในงานหลายด้านของมูลนิธิฯ ตั้งแต่การฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ การพัฒนาครู ไปจนถึงการสืบทอดศิลปวัฒนธรรม โดยเริ่มจากการมองว่า ใครมีความเข้าใจในพื้นที่ ใครมีความรู้ที่จะช่วยเติมเต็ม และจะทำให้คนเหล่านี้เรียนรู้และลงมือทำร่วมกันได้อย่างไร
ฟื้นฟูหญ้าทะเล ให้ชุมชนเป็นเจ้าของความรู้
ในงานอนุรักษ์พะยูน ผ่านการฟื้นฟูหญ้าทะเลที่เป็นแหล่งอาหาร สุทธิรัตน์ เล่าว่า งานนี้เริ่มจากการลงไปพูดคุยกับชาวประมงในพื้นที่ ถึงการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้น แล้วนำข้อมูลมาร่วมศึกษากับสถาบันการศึกษาใกล้เคียง ในการทำวิจัยว่าหญ้าทะเลมีชนิดใดบ้างและชนิดไหนที่เหมาะกับพื้นที่ โดยมีอาจารย์และนักศึกษาร่วมทำวิจัย ทดลอง เก็บข้อมูล และติดตามผล ขณะที่ชาวประมงรวมกลุ่มกันดูแลพื้นที่ เพราะทะเลที่อุดมสมบูรณ์เกี่ยวข้องโดยตรงกับแหล่งอาหารและรายได้ของครอบครัว
แต่ระหว่างการฟื้นฟูหญ้าทะเล ก็พบผลกระทบจากภาวะโลกร้อนที่ทำให้อุณหภูมิน้ำทะเลสูงขึ้น งานฟื้นฟูจึงต้องกลับมาทบทวนสาเหตุและปรับวิธีการ จึงเป็นโจทย์ยากที่เราต้องร่วมกันหาวิธีรับมือ เพื่อให้หญ้าทะเลอยู่รอด
ด้วยพื้นฐานด้านวิทยาศาสตร์ สุทธิรัตน์มองว่า การแก้ปัญหาต้องเริ่มจากเข้าใจสาเหตุ เธอจึงหารือกับสถาบันวิจัยและสถาบันการศึกษา จนพบว่ามีงานวิจัยที่ยังไม่ได้นำมาใช้ในพื้นที่ มูลนิธิฯ จึงประสานให้นักวิจัยนำความรู้มาทดลองร่วมกับชุมชน ทั้งการเลือกพันธุ์หญ้าทะเลที่แข็งแรงและหาวิธีรับมือกับความร้อนได้ดีขึ้น
สุทธิรัตน์เล่าว่า การทดลองเหล่านี้ต้องอาศัยทั้งความรู้จากนักวิจัยและประสบการณ์ของชาวประมงในพื้นที่ การเปิดโอกาสให้ชุมชนได้มีส่วนร่วมทดลองและติดตามผล ทำให้ความรู้จากการทำงานอยู่คู่ชุมชนที่จะดูแลพื้นที่ต่อไปด้วย
“คีย์ความสำเร็จอันหนึ่งของการทำงานเพื่อสังคมคือ ความเข้มแข็งของชุมชน คุณต้องเจอภาคีที่ใช่ ร่วมกันผลักดันให้ชุมชนเข้มแข็งได้ด้วยตัวเขาเอง มันอยู่ที่ว่า เรามองหาคนที่มีความมุ่งมั่น ตั้งใจ เข้าใจพื้นที่เจอไหม เราต้องเข้าไปเป็นแว่นขยายให้ชุมชนใช้ ถ้าชุมชนมีความเชื่อมั่นและทำโดยไม่รู้สึกว่าสิ่งนี้เป็นภาระ เขาจะทำได้ต่อเนื่อง และยั่งยืน”
สร้างครูก่อน แล้วให้ครูไปสร้างเด็ก
แนวคิดเรื่องการพัฒนาคนยังปรากฏในงานด้านการศึกษา เน้นสร้างครูก่อน แล้วให้ครูสร้างเด็ก โดยเฉพาะการสนับสนุนครูที่ต้องรับผิดชอบการสอนในหลากหลายวิชา สุทธิรัตน์เห็นว่าการนำทักษะใหม่มาช่วยแก้ปัญหา สามารถช่วยครูที่ต้องสอนหลายวิชาได้ มูลนิธิฯ จึงให้ครูเรียนรู้การใช้ AI เพื่อเป็นเครื่องมือช่วยออกแบบสื่อการเรียนรู้ที่น่าสนใจให้เหมาะกับนักเรียนแต่ละกลุ่มได้ดีขึ้น เด็กสนุกกับการเรียน และมีโอกาสเรียนรู้จากเทคโนโลยีใหม่ๆ แม้อยู่ในพื้นที่ห่างไกล นอกจากนี้ยังทำให้มีผลการเรียนที่ดีขึ้นด้วย
“เราเน้นทำงานกับผู้สอน เพราะเด็กจะเรียนรู้ได้ดี ต้องมีครูที่ดี มีความรู้ และมีหัวใจของความเป็นครู เราจึงเริ่มจากการสร้างครู แล้วให้ครูนำความรู้ไปถ่ายทอดให้เด็กต่อ”
สืบทอดศิลปวัฒนธรรม ส่งต่อจากครูสู่รุ่นต่อไป
สุทธิรัตน์ยังให้ความสำคัญกับการส่งต่อความรู้จากผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปวัฒนธรรมไปสู่คนรุ่นใหม่ เธอมองว่า การที่ศิลปวัฒนธรรมไทยได้รับการยอมรับในระดับโลกผ่านการขึ้นทะเบียนของยูเนสโกเป็นเรื่องน่าภูมิใจ แต่จะรักษาให้คงอยู่ได้ก็ต้องมีคนเรียนรู้และสืบทอด มูลนิธิฯ จึงร่วมกับหลายๆ หน่วยงาน ทั้งกรมศิลปากร ศิลปินแห่งชาติ หรือกลุ่มคนที่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปวัฒนธรรมในแขนงต่างๆ ร่วมกันสืบสานเรื่องนี้ รวมทั้งมีโครงการที่เปิดโอกาสให้เยาวชนที่สนใจศึกษาต่อด้านนาฏศิลป์ได้เรียนกับศิลปินผู้เชี่ยวชาญ เพื่อส่งต่อทั้งความรู้ ทักษะ และประสบการณ์จากครูสู่คนรุ่นต่อไป
อย่างไรก็ตาม เส้นทางของเด็กยังต้องอาศัยความตั้งใจ และยังต้องได้รับการสนับสนุนจากครอบครัว สุทธิรัตน์เล่าว่า ผู้ปกครองบางครอบครัวกังวลเรื่องความมั่นคงของอาชีพด้านนาฏศิลป์ มูลนิธิฯ จึงเปิดเวทีให้เด็กที่ผ่านการอบรมได้แสดงความสามารถ และเชิญครอบครัวมาร่วมชม เมื่อเห็นความสามารถและพัฒนาการของเด็ก ก็เกิดความเข้าใจ ภูมิใจและพร้อมสนับสนุนบนเส้นทางที่เด็กเลือก ส่วนการที่เด็กบางคนกลับมาบอกว่าสอบเข้าวิทยาลัยนาฏศิลป์ได้ จึงทำให้เธอชื่นใจที่ทั้งครูและครอบครัวได้ช่วยผลักดันให้เด็กเดินต่อในเส้นทางที่ตั้งใจ พร้อมเติบโตไปเป็นผู้สืบทอดศิลปวัฒนธรรมไทยต่อไป
จากบทเรียนสู่โมเดล ส่งต่อให้ชุมชน
เมื่อเริ่มเห็นผลจากสิ่งที่ลงมือทำร่วมกับชุมชน สุทธิรัตน์เริ่มมองต่อว่า จะนำประสบการณ์เหล่านี้ไปใช้เพื่อให้ชุมชนอื่นมีโอกาสเช่นเดียวกันได้อย่างไร มูลนิธิฯ จึงตั้งใจพัฒนาแต่ละโครงการให้เป็นโมเดล โดยรวบรวมบทเรียนจากแต่ละโครงการ ทั้งวิธีที่ได้ผล อุปสรรคที่พบ และสิ่งที่ต้องปรับ เพื่อให้ผู้สนใจนำไปต่อยอดในพื้นที่ของตัวเองได้
หนึ่งในตัวอย่าง คือการนำประสบการณ์จากโครงการเกษตรอินทรีย์มาร่วมพัฒนาหลักสูตรกับมหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ เชื่อมความรู้ในห้องเรียนกับการทำงานในพื้นที่จริง ให้นักศึกษาได้เรียนรู้ทั้งจากอาจารย์และเกษตรกรผู้ลงมือทำจริง
สุทธิรัตน์เล่าว่า การพัฒนาหลักสูตรในช่วงแรกใช้เวลาราว 3 ปี เพราะอาจารย์ต้องลงพื้นที่เรียนรู้กับเกษตรกรก่อนนำมาออกแบบการเรียนการสอน โดยมีเกษตรกรที่ทำสำเร็จมาเป็นวิทยากร และพานักศึกษาเรียนรู้ในแปลงปลูกจริง เมื่อมหาวิทยาลัยราชภัฏแห่งอื่นสนใจ อาจารย์จากแห่งแรกสามารถนำประสบการณ์ไปช่วยแนะนำและถ่ายทอดบทเรียน ทำให้เริ่มต้นในพื้นที่ใหม่เดินหน้าได้เร็วขึ้น
“เราตั้งโจทย์กลับไปที่สถาบันว่า การทำหลักสูตรอย่างเดียวไม่พอ ต้องลงพื้นที่หาชุมชนในจังหวัดตัวเอง ค้นหาเพชรให้เจอ เพชรเม็ดนั้นก็คือ คนที่มีความตั้งใจ มีความเข้มแข็ง แล้วมาดูกันว่าเขายังขาดอะไร ที่เหลือเราก็เข้าช่วย จะได้เร็วขึ้น”
เมื่อพบชุมชนที่พร้อม มูลนิธิฯ จะเชื่อมเกษตรกรที่มีประสบการณ์ไปแลกเปลี่ยนกับคนในพื้นที่ การได้พูดคุยกับผู้ที่เคยผ่านปัญหาคล้ายกันช่วยให้เห็นทั้งแนวทางและข้อควรระวัง ก่อนนำมาปรับใช้กับเงื่อนไขของตนเอง โดยทุกฝ่ายยังต้องติดตาม เรียนรู้ร่วมกันและปรับวิธีเมื่อสิ่งที่ทดลองทำยังไม่ได้ผล
สิ่งที่ต้องไม่เปลี่ยน และอีก 20 ปีข้างหน้า
การส่งต่อประสบการณ์ผ่านคนและเครือข่าย จึงเป็นทิศทางที่สุทธิรัตน์อยากสานต่อในอีก 20ปีข้างหน้า สำหรับมูลนิธิฯ ที่มีทีมงาน 12 คน เธอจึงให้ความสำคัญกับการเพิ่มภาคีที่พร้อมทำงานร่วมกัน เพื่อให้มีคนสามารถนำความรู้ไปทำงานกับชุมชนได้มากขึ้น และพร้อมเปิดพื้นที่ให้แต่ละฝ่ายใช้ความถนัดของตัวเอง
“เราอยากเห็นประเทศไทยที่ผู้คนมีโอกาสได้รับการศึกษาที่เท่าเทียม มีสุขภาพดี และมีอาชีพที่เลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้ การได้ลงมือทำ แล้วเห็นคนที่เราทำงานด้วยค่อยๆ เติบโตจนสามารถส่งต่อโอกาสให้คนอื่นได้ เป็นความสุขของเราและทีมงาน ทำให้มีกำลังใจอยากทำต่อไป เราเชื่อว่าความยั่งยืนต้องเริ่มจากการพัฒนาคน เมื่อคนมีความรู้ มีทักษะ มีโอกาส เขาก็สามารถนำสิ่งเหล่านี้ไปพัฒนาครอบครัวและชุมชนของตนเองได้ ถ้างานของเราเป็นส่วนเล็กๆ ที่ช่วยให้สิ่งนี้เกิดขึ้น และมีคนช่วยกันส่งต่อไปเรื่อยๆ วันหนึ่งเราน่าจะเป็นหนึ่งในความภาคภูมิใจของประเทศได้ ด้วยการเป็นแรงกระเพื่อมให้สังคม” สุทธิรัตน์กล่าวทิ้งท้าย
